درطول حیات با برکت پیامبر اسلام(ص) مواردی وجود داشته ، که ایشان صرفاً به جهت حفظ وحدت به اقداماتی مبادرت ورزیده اند . نکته تاریخی دیگری که از توجه بزرگان امت بر مسئله اتحاد وجلوگیری از وقوع تفرقه در امت می بایست بدان اشاره داشت . زندگی پر فراز و نشیب امیرالمومنین علی (ع) می باشد. سکوت ایشان درمقابل اقدام برخی از صحابه در آتش کشیدن خانه حضرت زهرا(س) و حوادث بعدی ، سکوت 25 ساله و منع اطرافیان ازاقدامات تفرقه انگیز جهت مراقبت از وحدت مسلمین بوده و آن حضرت در برابر اصرار برخی از یاران بر مقابله با دشمن ، عکس العملی نشان نمی دادند . و همین تفکر را می توان در جریان حکمیت در جنگ صفین از جلوگیری از متلاشی شدن لشگر اسلام دید .

از دیگر رفتارهای اتحاد بخش جماعت اسلامی ، رفتارهای امام حسن (ع) و امام حسین (ع) در دوران پس از صلح که خود نمادی از اقدامات اتحاد بخش بوده می توان مشاهده نمود و این دو بزرگوار علی رغم مشاهده همه افعال و اعمال معاویه ، که ناقض صلح نامه بود ، ولی برای جلوگیری تنش در جامعه ی اسلامی از سویی و توجه به توطئه ها و اقدامات رومیان برای حمله به حکومت اسلامی به هیچ عملی اقدام نورزیدند و حتی اطافیان خویش را نیز از هر گونه اقدامی که به تفرقه بینجامد ، منع و نهی می کردند .

اقدامات امام سجاد (ع) نسبت به جریان مختار و زیدیه و همچنین امام باقر و امام صادق علیهما السلام در برخورد با اقدامات براندازانه اواخر دوران حکومت خاندان بنی امیه و نوع تقابل آنان با حکومت بنی العباس در همین مقوله برای حفظ وحدت در جامعه ی اسلامی در آن روزگار بوده است .

با اینکه عده ای بسیاری از شیعیان در طول تاریخ در نقاط مختلف از جهان اسلام به دست حاکمان مستبد و جهان سنی ، کشته شدند به طوری که مثلاً بنابر نقل ابن خلدون فقط در یک نوبت در بغداد بیست هزار نفر کشته شده بودند ، اما دستورالعمل کلی شیعیان تقیه کردن و تن ندادن به تفرقه بین مسلمین در ایجاد جنگ های داخلی بوده و هست و هر کس مقداری در زمینه فقه و کلام شیعه مطالعه و تحقیق انجام داده باشد ، اذعان خواهد داشت ، مراد از تقیه در این مکتب ، نفاق نیست بلکه کتمان حقایق برای حصول مصلحتی بزرگتر است¹ .

1- اطاعت از رهبری عامل اتحاد

وحدت و همدلی ، و اتحاد و برادری ، عامل اقتدار اسلام و مسلمین در برابر کفر و نفاق است و اختلاف و جدائی ، و نفاق و دورویی ، آفت بزرگ عزت و استقلال مسلمانان است .

اگر د کلاس درس پیشوایان دین اندکی تلمذ کرده باشیم ، در خواهیم یافت که اولین درس این کلاس ، وحدت ، یکدلی ، برادری و برابری است و آن چه که بر محبوبیت امامان معصوم در بین مردم می افزاید ، برابری همه ی مردم در نگاه آنان و تأکید بر وحدت جامعه اسلامی و برادری اسلامی است² .

پیامبر گرامی اسلام اطاعت از رهبر را عامل وحدت مسلمین وی داند چرا که اطاعت از یک رهبر حق باعث می شود جامعه در مسیر صحیح قرار گیرد . پیامبر (ص) در این زمینه فرمودند : « إسمعوا و اطیعوا لمن ولاه الله الامر ، فانّه نظام الاسد ؛ از کسی که خداوند به او ولایت امر داده است ، حرف شنوی و اطاعت داشته باشید ، چرا که این اطاعت نظام بخش اسلام است .³ »

حضرت علی (ع) اطاعت از رهبر را برای مردم لازم دانسته اند . امام علی روی این نکته تاکید دارند که مردم باید از رهبر خود اطاعت کنند و نافرمانی آنان موجب شیوع فساد ، شکست اسلام و ضربه به دین است . ایشان در یکی از خطبه های خود علل سقوط کوفیان را نافرمانی از دستورات او ( رهبر ) می داند و می فرماید : « آگاه باشید که شما هم اکنون دست از رشته اطاعت کشیدید ، و با زنده کردن ارزش های جاهلیت ، دژ محکم الهی را در هم شکستید ، در حالی که خداوند بر این امت اسلامی بر « وحدت و برادری » منت گذارده بود ، که در سایه ی آن زندگی کنند ، نعمتی بود که هیچ ارزشی نمی توان همانند آن تصور کرد ، زیرا از هر ارزشی گرانقدرتر ، و از هر کرامتی بالاتر بود ... ».⁴

2- ضرورت وجود رهبر در امت واحده اسلامی

در احادیث و روایات ائمه علیهم السلام ضرورت وجود رهبر عادل در امت اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است چرا که رهبر عامل وحدت بین امت است . امام علی ( ع) در مورد عامل اتحاد ( وجود رهبر ) فرمودند : « و مکان القیم بالامر مکان النظام من الخرز یجمعه و یضمه فاذا انقطع النظام تفرق الخرز و ذهب ثم لم یجتمع بحذافیره ابدا ؛ جایگاه رهبر و سرپرست در اجتماع ، جایگاه رشته ای است که دانه ها را به هم پیوند داده و جمع می کند و آن گاه که رشته پاره شود ، دانه ها پراکنده شده و هرگز تمام آن ها جمع نخواهند شد » ⁵.

3- اتحاد کلمه به برکت اهل بیت

امام علی ( ع ) در زمینه نقش خود در ایجاد وحدت بین امت اسلامی فرمودند : « بدان در امت اسلام هیچ کس همانند من وجود ندارد که به « وحدت امت محمد (ص) » و به انس گرفتن آنان به همدیگر از من دلسوزتر باشد ، من در این کار پاداش نیک و سرانجام شایسته را از خدا می طلبم و به آنچه پیمان بسته ام وفادارم...» ⁶.

پیامبر نیز در مورد نقش اهل بیت در وحدت کلمه فرمودند :« فانتم ( اهل البیت ) اهل الله عزوجل الذین بهم تحت النعمه و اجتمعت الفرقه و ائتلفت الکلمه ؛ شما اهل بیت ، اهل الله هستید که به برکت شما ، نعمت کامل گشته و پراکندگی بر طرف شده و اتحاد کلمه پدید آمده است »⁷ .   

4- اتحاد در سایه ایجاد اخوت

در عصر بعثت اسلام از مردمی آنچنان متفرق و در حال اختلاف و ستیز جبهه ای واحد و متشکل در برابر شرک ، کفر و نفاق پدید آورد و همین اتحاد و انسجام در زیر پرچم توحید و رهبری رسول اکرم (ص) عامل مهم پیروزی و غلبه بر آنان بر تمامی دشمنان سرسخت و نیرومند اسلام گردید در موارد زیادی اخوت ایمانی به عنوان دلیلی بر اتحاد قلمداد شده است و بر اساس آن به وحدت و همکاری و یاری رساندن به مؤمنان سفارش شده است . رسول اکرم پس از مهاجرت به مدینه و پذیرش رهبری مردم منشور اساسی – که به صحیفه قانون اساسی مدینه مرسوم است – بر اساس تعالیم قرآن کریم تدوین فرمود و با پیمان و میثاقی قبایل مختلف آن نواحی را به هم پیوند داد و امت واحدی تشکیل شد که محور آن به جای ملیت و نژاد ایمان به خدا و آخرت و عمل صالح بود ⁸.

حضرت علی (ع) در یکی از خطبه هایی که ایراد فرمودند ضمن معرفی مبانی وحدت ، ایجاد اخوت بین مسلمین را امری لازم و ضروری می دانستند : « در صورتیکه خدایشان یکی ، پیامبرشان یکی ، و کتابشان یکی است ، آیا خدای سبحان به اختلاف ، امر فرمود ، ... »⁹ .

امام باقر ( ع ) فرمودند :« المومنون فی تبارهم و تراحمهم و تعاطفهم کمثل الجسد اذا استکی تداعی له سائره بالسهر و الحمی ؛ مومنان در نیکی و شفقت و مهربانی به یکدیگر مانند یک پیکرند ، کهاگر به عضوی از آن آسیبی برسد ، تمام اعضا در تب و بی خوابی گرفتار آیند . ¹⁰»

5- ایمان به خدا عامل وحدت اجتماعی

هنگامی که افراد جامعه به کلمه توحید روی آورند و دستورات الهی را به کار ببندند ، تقوا و فضیلت های عالی در بین آنها رواج می یابد . با گسترش مکارم اخلاقی و خصال نیک در جامعه و احیای سنت های متکی بر ایمان ، تقوا ، برتری های قومی و نژادی و امتیازات کاذب از جامعه رخت بر می بندد .

رسول اکرم (ص) در روایتی برتری های نژادی را نفی فرموده و مردم را به خدای واحد، پدر واحد و برتری ناشی از تقوا توجه می دهند : « ای مردم ، به درستی که پروردگار شما یکی است و پدر شما یکی است . همه از آدم هستید و آدم از خاک است . گرامی ترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست ( انّ اکرمکم عند الله اتقاکم ) عرب را بر عجم فضیلت نیست مگربه تقوا » ¹¹.

حضرت علی ( ع ) می فرمایند :« همانا شیطان ، راه های خود را به شما آسان جلوه می دهد ، تا گره های محکم دین شما را یکی پس از دیگری بگشاید ، و به جای وحدت و هماهنگی ، بر پراکندگی شما بیفزاید . از وسوسه  زمزمه و فریبکاری شیطان روی گردانید و نصیحت آن را که خیرخواه شما است گوش کنید و به جان و دل بپذیرید »¹².

از نظر امام علی ( ع ) روگرداندن از وسوسه شیطان و توجه به تقوا و ارزشهای اسلامی باعث ایجاد وحدت و همدلی می شود .

دیگر ائمه هدی نیز در طول دوران عمر پر برکت خود با ایجاد صلح و دوستی بین مومنان و یادآوری نقاط مشترک سعی بر این داشتند که پیوند اخوت را میان مؤمنین مستحکم کنند .

6- لزوم حفظ جماعات

بر اساس تعالیم دینی ، اجرای فرایض دینی هر چه با اخلاص ، در خلوت و دور از چشم مردم صورت گیرد ، ارزش افزون تری دارد و در ارتقای معنوی انسان مؤمن تأثیر مهمتری دارد ؛ با وجود این ، اسلام دستور داده نماز به جماعت برگزار شود و ثواب این نماز بیش از آنچه تصور می رود از نماز فرادا بالاتر است ؛ زیرا بر اثر حضور مسلمانان ، آنان از وضع یکدیگر با خبر می شوند ؛ و دلهایشان به یکدیگر نزدیک می گردد .

نماز جماعت ، نماز جمعه ، نماز عیدین ، همه اجتماع عبادی محسوب می شوند . از همه ی این ها مهم تر ، عمومی تر و طولانی تر برنامه حج است که باعث وحدت و یگانگی اجتماع اسلام می شود . حضرت علی (ع) در کلمات خود ضمن بیان فلسفه پاره ای از مقررات اسلامی درباره ی حج فرموده اند :« والحج تقویه للدین [ تقربه للدین] ؛ حج تقویت دین است¹³ » .

علامه در این باره نوشته است :« اگر مفهوم کلام این باشد که فلسفه حج تقویت دین است . منظور این است که با اجتماع حج روابط مسلمانان محکم تر می شود و ایمان مسلمانان نیرومند تر می گردد و به این وسیله اسلام نیرومند می گردد . اگر مفهوم کلام این باشد که فلسفه حج نزدیک کردن دین است ، واضح است که منظور نزدیک شدن دل های مسلمانان است و نتیجه تقویت و نیرومندی اسلام است ¹⁴» .

پیامبر گرامی اسلام در مورد اهمیت حفظ اجماعات فرمودند : « ید الله علی الجماعه ؛ دست خدا با جماعت است¹⁵ » .

7- امربه معروف و نهی از منکر عامل اتحاد     

خداوند در آیه 103 سوره آل عمران به مسلمانان توصیه می کند : به جبل الله چنگ زنید و متفرق نشوید و در آیه 105 از این سوره به مؤمنان هشدار می دهد :« و لا تکونوا کالذین تفرقوا و اختلفوا من بعد ما جاءتهم البینات و اولئک لهم عذاب عظیم ؛ مانند آن که بعد از آمدن نشانه های روشن متفرق شده و اختلاف کردند نباشید . برای عذاب آنها عذاب بزرگی است ¹⁶» .

آیه 104 همین سوره – که در میان دو آیه قرار گرفته – چنین است :« و لتکن منکم امّه یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر ؛ باید از میان شما گروهی باشند که به خیر دعوت کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند ¹⁷».

قرآن کریم می خواهد بفهماند که همواره باید از طریق دعوت به صلاح وخوبی و امر به معروف و بازداشتن از زشتی ها وحدت جامعه پایدار بماند .

امام رضا در مورد اهمیت این فریضه فرمودند :« رسول خدا (ص) چنین بود که بارها می فرمود : وقتی امت من امر به معروف و نهی از منکر را واگذارند ، پس باید با خدا اعلان جنگ نمایند ¹⁸».

اگر این استوانه اسلامی یعنی اصل فراخوانی به خوبی و ارشاد و امر به معروف ونهی از منکر فراموش شود  و جامعه به گناه و خلاف روی آورد و فضائل و مکارم از مردمانش رخت بر بندد ، اتحاد میان  آنها زایل می گردد . نکته مهم آنکه نباید دعوت به صلاح و خیر بر تذکرات ساده اخلاقی و عبادی منحصر شود  و هدف های عالی تر و مهمتر فراموش گردد . نخستین و اساسی ترین اصل برای آمران به معروف  و ناهیان از منکر دین است که برای وحدت ، اعتصام و انسجام جامعه بکوشند . وقتی جامعه از اتحاد و همبستگی برخوردار گشت ، در پرتو آن بهتر به سوی فضیلت ها و خوبی ها گام بر می دارد .¹⁹

8- پرهیز از اختلاف و تفرقه

یکی دیگر از عواملی که باعث به وجود آمدن اتحاد در بین جامعه اسلامی می شود پرهیز از اختلاف و چند دستگی است . در هر عصری هرگاه اختلاف بین جامعه ای به وجود آمد ، آن جامعه دوامی نیاورد و خیلی زود از هم پاشید و دشمن بر آن مسلط ؛ چرا که اختلاف و نزاع زایل کننده ی حق و به کرسی نشاندن باطل است .

حضرت علی (ع) چه دوران حکومت و قبل از آن ضربه های جبران ناپذیری از اختلاف خورد . ایشان تبعیت از هوای نفس ، حکم صادر کردن بر خلاف دستور خدا ، و حکومت کردن افراد ناشایست را از عوامل مهم ایجاد اختلاف در جامعه ذکر می کند .

امام  صادق (ع) در مورد آثار سوء تفرقه فرمودند : « من فارق جامعه المسلمین و نکث صفقه             الامام جاء الی الله اجذم ؛ هرکس از جماعت مسلمین جدا شود و عهد و پیمان خود را با رهبر بشکند ، دست بریده محشور خواهد شد²⁰ ».

امام علی (ع) فرمودند : « الخلاف یهدم الرّأی ؛ اختلاف ، بنیاد و اندیشه ی درست را در هم می ریزد²¹ » .

پیامبر اسلام (ص) فرمودند : « لا تختلفوا فانّ من کان قبلکم اختلفوا فهلکوا ؛ اختلاف نکنید ، آنان که قبل از شما بودند ، اختلاف کردند و هلاک شدند ²².»

بنابراین کسانی  پیرو ائمه معصومین علیهم السلام هستند ، باید اتحاد ملی ، همدلی و وحدت اجتماعی و اسلامی را روز به روز تقویت نمایند ، و با دوری از عواملی که باعث تفرقه در صفوف مسلمین می شود ، زمینه های ایجاد همبستگی و وحدت را فراهم نمایند .

راهکارهای عملی جهت تحقق اتحاد

طبق تعالیم قرآن و روایات ، وحدت اسلامی یکی از این واجبات است . درباره ی وحدت در قرآن آمده است :« به حقیقت مؤمنان با هم برادرند . پس بین برادرانتان صلح و آشتی برقرار کنید و تقوای الهی داشته باشید ، باشد که مورد رحمت قرار گیرید ».با وجود این تصریحات قرآنی ، جای تردید باقی نمی ماند که حفظ وحدت از واجبات اسلام است .

در موسم حج ، به این فرصت عظیم برای تقویت وحدت مسلمانان بیش تر بیندیشیم  و نقش مهم حج را به خود و اطرافیان گوشزد کنیم . این کار را می توانیم در تشکیل جلسات و همایش هایی در سطح مسجد ، شهر و محل زندگی مان به طور گسترده تری دنبال کنیم . باید توجه داشته باشید که سخنرانان چنین نشست هایی باید خود به این سفر روحانی مشرف شده و فضای برابری میان مسلمانان را از نزدیک لمس کرده باشند . تدبر در مناسک حج و شعارهای حج نیز می تواند به گسترش وحدت کلمه کمک کند .

مسلمانان و غیر مسلمانان باید در کنار یکدیگر به صورت مسالمت آمیز زندگی کنند و در برابر آراء و عقاید یکدیگر تحمل و مدارا کنند . و اگر به یکدیگر انتقاد می کنند بدون اهانت باشد و در فضای صمیمی به نقد نظرات یکدیگر بپردازند .

در سوره حجرات توصیه هایی بسیار دقیق برای پیشگیری از اختلاف در میان مسلمانان ذکر شده است . این سوره مسلمانان را برادر خوانده است و آنان را به برقراری آشتی بین برادران دعوت می کند . بخش دیگری از این سوره در بر دارنده هشدار به مسلمانان درباره ی زشتی رفتارهای تمسخر ، اهانت ، دادن القاب زشت ، بدگمانی ، تجسس بی جا و غیبت و تأثیر مخرب آن ها بر وحدت مسلمانان است . تنها عمل به همین آیات می تواند دوای دردهای اجتماعی مسلمانان باشد²³ .

نتیجه گیری

پیامدهای مثبت اتحاد

جای تردید نیست که برای از بین بردن سیاست های تفرقه انگیز دشمنان اسلام ، جوامع اسلامی خصوصاً جامع تشیع باید برای تحقق اتحاد ملی تمام تلاش و کوشش خویش را بکار گیرند ، تا دشمنان اسلام را سرنگون کنند . البته ثمرات اتحاد ملی ، به خود متحدین بر می گردد .

حضرت علی (ع) فرمود : « هیچ ملتی در انجام کاری با هم متحد نشدند، مگر اینکه خداوند گرفتاری آنان را بر طرف کرد و آن ها را از بلای ذلت نجات داد » . حضرت علی (ع) رفع گرفتاری و دوری از ذلت را از ثمرات مثبت وحدت می داند .

از دیگر آثار مثبت وحدت و اتحاد اجرای حق و عدالت در جامعه است : « پیامبران الهی آمده اند تا عدالت را در جامعه برقرار کنند و مردم را از ظلم و ستم نجات دهند²⁴ » .

پر واضح است در جامعه عدالت وقتی اجرا می گردد که مردم اتحاد داشته باشند و از رهبر جامعه پیروی کنند . حضرت علی (ع) فرمود : «  و آن گاه مردم حق رهبری را ادا کنند و زمامدار حق مردم را بپردازد ، حق در آن جامعه عزت یابد ، و راه های دین پایدار و نشانه های عدالت برقرار است ، و سنت پیامبر ( ص) پایدار گردد . پس روزگار اصلاح شود و مردم در تداوم حکومت امیدوار و دشمن در آرزوهایش مأیوس می گردد .²⁵ »

اما اگر مردم بر حکومت چیره شوند یا زمامدار بر رعیت ستم کند وحدت کلمه از بین می رود .

روشن است وقتی دشمنان چشم طمع از ثروت و استعدادهای مسلمین و انهدام اسلام بر می دارند که مسلمین ، اتحاد داشته باشند . در این صورت دشمنان داخلی مطرود می شوند و به آرزوهای خام خویش نمی رسند ، چرا که دشمنان داخلی خطرناکتر از دشمنان خارجی هستند . بنابراین طرد دشمنان اسلام یکی دیگر از آثار مثبت اتحاد و همدلی ملت است .

چهارمین ره آورد اتحاد ملی ، نزول فیض الهی است . قرآن کریم می فرماید :« و اگر اهل قریه ها ایمان آورده و تقوا پیشه کرده بودند ، هر آینه برکت ها را از آسمان و زمین برایشان گشاده بودیم »²⁶.

حضرت علی (ع) نیز در پیامد اتحاد فرمودند : « این نکته را بدان هیچ مرد ( و کسی ) از من حریص تر بر اتحاد و همبستگی امت محمد (ص) نیست²⁷ ».

خلاصه اینکه با توجه به اهمیت اتحاد بین ملل اسلامی و به ویژه جامعه تشیع و ایران اسلامی بر همگان ضرورت دارد که برای حفظ و بقای اسلام ناب محمدی ، باهم متحد شوند و از این اتحاد ، چشم دشمنان داخلی و خارجی را کور کنند ، تا بدین وسیله در عمل مطیع و پیرو خاتم الانبیا محمد مصطفی (ص) و ائمه اطهار علیهم السلام باشند ²⁸؛ چرا که با تأسی از سیره و روش ائمه ی معصومین علیهم السلام است که می توان به این مهم دست یافت .

پی نوشت

1- همان ، ص 23.

2- سبزیان، علی اکبر ، منشور اتحاد ملی و انسجام اسلامی ، ص 39 ، قم ، انتشارات خادم الرضا ، 1386 .

3- همان ، ص 39 ، به نقل از امالی شیخ مفید ، ص 14.

4- علی بن ابطالب ، امام اول ، نهج البلاغه ، محمد دشتی ، خطبه 192 ، ص 397، قم ، دفتر نشر الهادی ، 1376.

5- همان ، خطبه 146 ، ص 269.

6- همان ، خطبه 78 ، ص 619.

7- کلینی ، ثقه السلام محمد بن یعقوب ، اصول کافی ، ج 1 ، ص 6 ، دارالکتب الاسلامیه ، 1365.

8- گلی زواره ، غلامرضا ، از انسجام اسلامی تا قله سرافرازی ، شمیم معرفت ، 1386، چهارم ، یازدهم ، ص 26، به نقل از سیره ابن هشام ، ص 501 .

9- علی ابن ابیطالب ، امام اول ، نهج البلاغه ، محمد دشتی ، خطبه 18 ، ص 63، قم ، دفتر نشر الهادی ، 1376.

10- مجاسی ، محمد باقر ، بحارالانوار ، ج 75 ، ص 1 ، قم ، مکتبه الفقیه ، 1404 .

11- حرانی ، ابومحمد ، تحف العقول عن آل رسول الله ، صادق حسن زاده ، ص 34 ، قم ، آل علی ، 1384.

12- علی ابن ابیطالب ، امام اول ، نهج البلاغه ، محمد دشتی ، خطبه 121 ، ص 231، قم ، دفتر نشر الهادی ، 1376.

13- علی ابن ابیطالب ، امام اول ، نهج البلاغه ، محمد دشتی ، حکمت 244 ، ص 680، قم ، دفتر نشر الهادی ، 1376.

14- مطهری ، استاد شهید مرتضی ، یادداشت های شهید مطهری ، ج  2، ص 215 ، تهران ، صدرا ، 1379 .

15- عاملی ، شیخ حر ، وسایل الشیعه ، ج 2، ص 208 ، قم ، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث ، 1409 ق .

16- آل عمران /105 .

17- آل عمران /104 .

18- کلینی ، ثقه السلام محمد بن یعقوب ، اصول کافی ، ج 100 ، ص 92 ، دارالکتب الاسلامیه ، 1365.

19- گلی زواره ، غلامرضا ، از انسجام اسلامی تا قله سرافرازی ، شمیم معرفت ، 1386، چهارم ، یازدهم ، ص 26.

20- کلینی ، ثقه السلام محمد بن یعقوب ، اصول کافی ، ج 1 ، ص 405 ، دارالکتب الاسلامیه ، 1365.

21- علی بن ابطالب ، امام اول ، نهج البلاغه ، محمد دشتی ، حکمت 215 ، ص 309، قم ، دفتر نشر الهادی ، 1376.

22- سبزیان، علی اکبر ، منشور اتحاد ملی و انسجام اسلامی ، ص 42 ، قم ، انتشارات خادم الرضا ، 1386 ، به نقل از کنزالعمال ، ج 894 .

23- همان ، ص 177 .

24- حدید/25 .

25- نهج البلاغه ، خطبه 216 .

26- اعراف/96 .

27- نهج البلاغه ، خطبه 78 .3

28- پاکزاد ، عبدالعلی ، راهکارها و دستورهای تحقق اتحاد ملی ، هفته نامه پرتو سخن ، چاپ نهم ، 23/8/1386 ، ص 6.