شرط احیای تمدن اسلامی در راه وحدت اسلامی تلاشهای تئوریک و عملی گوناگونی صورت گرفته است.

یکی از برجسته ترین چهره های معاصردر راه تحقق این هدف ، امام موسی صدر است که پس از اتمام تحصیلات حوزوی و دانشگاهی به لبنان رفت و در چارچوب استراتژی خود مبنی بر گفتگو و همزیستی ادیان ، در راه ساخت و تقویت وحدت اسلامی ، بنیان های مستحکمی را بنا گذاشت.

اکنون که در بیست و پنجمین سالگرد ربوده شدن امام موسی صدر قرار گرفته ایم و به منظور معرفی چهره های شاخص تفکر نوین تمدن دینی ، مقاله تحقیقی حجت الاسلام عبدالرحیم اباذری را به چاپ می رسانیم.

نویسنده سالهاست درباره شخصیت ، آثار و منظومه فکری و عملی امام موسی صدر تحقیق می کند و از آثار وی می توان به کتاب «امام محرومان» اشاره کرد که تاکنون 2بار توسط انتشارات رشد به چاپ رسیده است.

در این مقاله ، به صورت کوتاه و گذرا ، سیره عملی و تفکرات تقریبی این مجتهد فرزانه را درباره وحدت بین مذاهب مرور می کنیم :

روز شمار حیات

امام موسی صدر ، سال 1307 ه ش در بیت روحانیت و مرجعیت در محله عشقعلی شهر قم در یک منزل اجاره ای چشم به جهان گشود. پدرش مرحوم حضرت آیت الله العظمی سید صدرالدین صدر یکی از مراجع معظم تقلید وقت بود. خاندان شریف صدر از تبار پاک پیشوای هفتم شیعیان ، امام موسی کاظم (ع) و از سلسله سادات علوی به شمار می آیند. این نسل نور ، از قرون متمادی در 2سلسله صدر و شرف الدین امتداد یافت و از میان آن ها شخصیت های بزرگ علمی ، سیاسی ، اجتماعی پا به عرصه وجود گذاشتند که هر یک در ایران ، عراق و لبنان طلایه دار علم و دانش و جهاد و هدایت شدند. مادرش بی بی صفیه نیز از سلاله پاک پیامبر است ، چرا که او دختر عالم مجاهد مرحوم آیت الله العظمی حاج آقا حسین قمی است که تبارشان با 28 واسطه به امام حسن مجتبی (ع) گره می خورد. امام موسی صدر دوره ابتدایی و متوسطه را در دبستان حیات و دبیرستان سنایی قم به پایان رساند و در سال 1320ه ش به طور تمام وقت وارد حوزه علمیه قم شد. پس از اتمام سطح متوسطه و عالی به درس خارج فقه و اصول شخصیت های برجسته حوزوی راه یافت و به درجه اجتهاد رسید. او در کنار دروس حوزه ، وارد دانشگاه شد. در مهرماه 1329 در دانشکده حقوق تهران مشغول به تحصیل شد؛ در خرداد 1332 با نگارش پایان نامه ای تحت عنوان ترجمه شروط و صحت آن و با کسب نمره عالی و دریافت مدرک لیسانس حقوق اقتصادی از آن مرکز فارغ التحصیل شد. وی در کنار تحصیل در حوزه به تدریس فقه ، اصول ، فلسفه در سطح عالی همت گمارد و طلاب فاضل و پراستعدادی را شیفته حوزه درسی خود کرد که امروز اغلب آنان از شخصیت های بارز سیاسی ، مذهبی و حوزوی به شمار می آیند. امام موسی صدر در سال 1337 با همکاری چند تن از همفکران مجله مکتب اسلام ، اولین مجله حوزوی را بنیان نهاد. در همان سالها با همکاری آیت الله شهید دکتر بهشتی ، نهضت مدارس ملی را در شهر قم به راه انداخت و در نهایت ، به دنبال دعوت مستمر شخصیت های بزرگ لبنان و مردم آن کشور از وی ، آبان ماه سال 1338 وارد این کشور شد و این در حالی بود که مردم لبنان به رغم داشتن تاریخ و فرهنگ غنی اسلامی در اثر نفوذ استعمار فرانسه از هویت اصیل اسلامی خویش ، بیگانه و به یک ملت حقیر و ضعیف تبدیل شده بودند؛ به طوری که جوانان لبنانی ، مسلمان بودن خود را کتمان می کردند و برای جبران این خلاء ، مرده های خود را در قبرستان های مسیحیان دفن می نمودند و به گروههای چپ و راست گرایش شدید داشتند. با یک دهه تلاش شبانه روزی و طاقت فرسای امام موسی صدر در لبنان ، تحول عظیمی از نظر فرهنگی ، دینی و سیاسی در این کشور پدید آمد. مسلمانان و شیعیان به هویت اسلامی و شیعی خود روی آوردند؛ مسلمان بودن و شیعه شدن ، مایه عزت و افتخار شد. علاوه بر مسلمانان شیعه و سنی ، مسیحیان نیز شیفته و شیدای امام موسی شدند چنان که جوانان مسیحی ، هنگام ازدواج به حضورش می شتافتند و از وی درخواست می کردند تا عقد ازدواج آنها را، او جاری سازد و به این نیز افتخار می کردند. او علاوه بر این که در جبهه لبنان و فلسطین ، شیعه ، سنی و مسیحی را بر ضد دشمن مشترک ، اسرائیل غاصب ، متحد و بسیج کرد، می رفت تا در سطح جهانی ، کشورهای اسلامی عربی را نیز به این مرحله از رشد، شکوفایی و بالندگی برساند که در این مقطع ، دشمنان اسلام احساس خطر جدی کردند و در یک توطئه مشترک و حساب شده با همکاری برخی ایادی خود در منطقه ، وجود پربرکت او را از امت اسلامی گرفتند. بدین ترتیب امام موسی صدر در نهم شهریور 1357 در کشور لیبی در حالی که میهمان قذافی بود، به طور غیرمنتظره ناپدید شد.

وحدت میان مذاهب

بعضی تصورشان این است که محیط لبنان در ساختار شخصیتی و افکار و اندیشه های امام موسی صدر تاثیر بسزایی داشته و معتقدند اگر او به این کشور نمی رفت ، هرگز صاحب این اندیشه های ناب و کارآمد نمی شد. دراین باره ، ضمن این که نباید تاثیر نسبی محیط را منکر شد، ولی باید اذعان داشت این حرف ، تصوری بیش نیست و او بحق تربیت یافته و فرزند حوزه علمیه قم است ؛ شخصیت او در این مکان مقدس شکل گرفت و به تکامل عالی خود رسید، چنان که او از همان دوران اقامت و تحصیل در قم به موضوع وحدت امت اسلامی می اندیشید و در محافل و مجالس علمی آن را مطرح و پیگیری می کرد. در سال 1326 ه ش - که حدود 20 سال سن داشت - وقتی شنید علامه بزرگوار امینی صاحب الغدیر از نجف آمده و در تهران توقف دارد، فرصت را غنیمت شمارد، به حضورش شتافت و درباره مساله وحدت میان مسلمانان با او به بحث نشست و از این موضع در برابر استاد با تمام وجود دفاع کرد. در سال 1338 در اولین روزهای ورود به کشور لبنان ، در یک برنامه ریزی حساب شده ، بنیان روابط دوستانه با علمای اهل سنت را در شهر صور پی ریزی کرد. با محی الدین حسن ، مفتی اهل سنت ارتباط مستمر برقرار کرد. این ارتباط به قدری صمیمی بود که مردم در اکثر مناسبات مانند عید غدیر، ماه مبارک رمضان ، ایام عاشورا و تاسوعا آن دو را در کنار هم مشاهده می کردند و اگر کسی شناخت قبلی از آن دو نداشت ، نمی توانست تشخیص بدهد کدامیک عالم شیعی و کدام رهبر سنی است؟ او می گفت : «هیچ تناقض و اختلافی میان شیعه و سنی نیست.

اینها پیروان دو مذهب از یک دین واحدند».

امام موسی صدر با این طرز تفکر به تلاشهای وحدت بخش خود در لبنان توسعه داد. او در تابستان 1342 ش طی مسافرت دوماهه به کشورهای شمال آفریقا ، در یک اقدام و ابتکار عمل تاریخی توانست ارتباط مستمر و کارآمدی را بین مراکز اسلامی در کشورهای مصر، مغرب و الجزایر با حوزه های علمیه و مراکز مذهبی شیعه در لبنان برقرار سازد. او در خردادماه سال 1348 بلافاصله بعد از تشکیل مجلس اعلی شیعیان لبنان (روزی که به ریاست این مجلس رسید) طی سخنرانی پرشوری در حضور میهمانان از جمله رئیس جمهور وقت آقای شارل حلو، برنامه و خطوط کلی خود در مجلس را بر دو محور سرنوشت ساز عدم تفرقه بین مسلمانان و همکاری با همه طوایف دینی و مذهبی لبنان استوار ساخت و سپس ضمن بیانیه ای آن را از طریق روزنامه ها در سطح لبنان به طور رسمی انتشار و مورد تاکید قرار داد. آموزگار مکتب وحدت بین ادیان و مذاهب ، به سخنرانی و انتشار بیانیه بسنده نکرد؛ در آذرماه همین سال ، طی ارسال نامه ای به مفتی اعظم وقت لبنان ، آقای شیخ حسن خالد، نکات دقیق و ظریفی را درباره این موضوع سرنوشت ساز عنوان کرد و خواستار اقدام عملی و اساسی در این امر مهم شد.

وحدت فقهی

موضوع وحدت بین مذاهب در طول تاریخ اسلام همواره مورد توجه اندیشمندان شیعه و سنی بوده و هر کدام نظرات و فعالیت هایی را در این باره از خود نشان داده اند که آنها را به چند گروه می توان تقسیم کرد: یک گروه بر این باورند، تنها پیروان مذاهب می توانند در عین حفظ اصول ، فروع ، معیارها و شعارهای مذهبی خویش ، با پیروان سایر مذاهب دست وحدت به هم فشارند و با یکدیگر متحد شوند و این ربطی به وحدت مذهب ندارد. این نظریه از دیدگاه امام موسی صدر لازم است ، اما هیچ وقت نمی تواند کافی باشد؛ مضاعف بر این که در مرحله عمل با یک سری موانع و مشکلاتی روبه روست که از تحقق آن مانع می شود؛ چنانکه تجربه تاریخی این را به ثبوت رسانده است.

گروه دوم معتقدند در موارد اختلاف ، امکان وحدت وجود ندارد. بنابراین با قطع نظر از این موارد، بیشتر به نقاط اشتراک تکیه شود؛ در این راستا تاکنون گامهای بلندی از سوی فقهای عظام برداشته شده است.

چنان که شیخ طوسی و علامه حلی ، دو کتاب خلاف و تذکره را نوشتند و در آن به جمع آوری اقوال مشترک پرداختند و امروز کتب ارزشمندی در موضوع فقه مقارن به دست پر توان اندیشمندان شیعه و سنی نگارش می یابد. این نظریه ، اگر چه در نوبه خود بسیار ارزشمند است اما بیشتر در میان علما و فقهای طریقین و در محافل علمی آنان مطرح است و در میان توده میلیونی مردم ، چندان کاربردی ندارد.گروه سوم که یکی از طلایه داران آن امام موسی صدر است ، ضمن احترام به صاحبان و پیروان نظرات قبلی ، آن دو را ناکافی دانسته و تاکید بر وحدت فقهی دارند؛ چنان که امام موسی صدر در بخشی از نامه اش به شیخ حسن خالد می نویسد:«برج اسلامی که در پایه و اساس ، واحد است و امت اسلامی که در اعتقاد به کتاب ، مبدا و معاد یکی است ، نیاز به این دارد که در جزییات هم یکی باشد». او در بهمن ماه 1348 برابر ذیحجه 1389 در پنجمین کنفرانس سالانه مجمع بعوث اسلامی قاهره طی سخنرانی مبسوطی در حضور شخصیت های برجسته علمی ، به همین مبنا تاکید کرده و طرح مدونی را در توضیح آن به اجلاس تقدیم کرد که مورد استقبال حاضران و شرکت کنندگان قرار گرفت و این سبب شد که او به عضویت دایمی این مجمع انتخاب شود. امام موسی صدر در خارج از کنفرانس نیز ضمن مصاحبه ای با مجله المصور چاپ قاهره در جواب خبرنگار، پیرامون چگونگی وحدت بین مذاهب چنین اظهار داشت : «این موضوع بعد از دستیابی به وحدت فقهی امکان پذیر است و تنها با گفتگوی خالی و مذاکره صوری رهبران مذاهب به دست نمی آید. چون مذاهب در عمق جان پیروان خویش شکل گرفته اند و من به این مجمع که از علمای بزرگ جهان اسلام تشکیل یافته ، در تحقق این هدف مهم امید دارم.

قاهره هم که در جهان اسلام از موقعیت مناسبی برخوردار است ، در تحقق این هدف نقش موثری می تواند داشته باشد». امام موسی صدر با تمام وجود به وحدت فقهی اعتقاد و اصرار داشت و در هر محفل علمی که فرصت می یافت از آن دفاع می کرد. در سال بعد، پس از شرکت در ششمین کنگره مجمع بعوث اسلامی در قاهره و دیدار با نیروهای نظامی در کانال سوئز و جبهه جنگ مصر، ضمن تاکید بر اهمیت جهاد بر ضد اسرائیل غاصب به موضوع وحدت امت اسلامی و بخصوص وحدت شعائر دینی و نقش تعیین کننده آن اهتمام ورزید. همین طور سال 1352 ش به مناسبت شرکت در هفتمین کنفرانس سالانه شناخت اندیشه اسلامی در الجزایر طی مصاحبه ای با مجله المجاهد برای چندمین بار به وحدت فقهی تاکید کرد. البته منظور فقیه توانمند از وحدت فقهی این نبود که اختلاف نظری در بین علمای مذاهب نباشد و همه در احکام و مسائل شرعی یک فتوای مشترک داشته باشند ، بلکه او با استناد به حدیث مشهوری از پیامبر(ص) «اختلاف امتی رحمه» ، اختلاف نظر میان اندیشمندان اسلامی را یک امر ضروری و حیاتی تلقی می کرد و اعتقاد داشت اختلاف فوق منشا سیر تکاملی فقه و پویایی اجتهاد و تحرک مجتهد خواهد شد، لکن او می گفت تا زمانی که اختلاف بینش ها به عنوان یک نظریه علمی و در مرحله تئوری مطرح است ، همواره مخزن خیر و برکت و رشد و پویایی خواهد شد، اما وقتی تبدیل به فتوا برای عمل و یا تبدیل به شعائر دینی در جامعه شد، ناخودآگاه پراکندگی فتوا و شعار، منجر به چند دستگی پیروان صاحب فتوا خواهد شد. بنابراین ، باید همه این فتاوا و نظرات به یک فتوا و شعار واحد منتهی بشود تا سبب اختلاف بین صفوف امت نشود. او به عنوان نمونه ، مناسک حج ، اذان ، اعیاد اسلامی ، حلول ماه رمضان و شوال را مطرح می کرد و می گفت : مثلا می توان این پیشنهاد را بررسی کرد که در رویت هلال به طرق نوین علمی و تعیین زاویه دید هلال در افق تکیه کنیم و روز عید را با دقت علمی مشخص کنیم ، تا همه مسلمانان در یک روز عید داشته باشند و در بسیاری دشواری ها صرفه جویی شود و از لحاظ تعطیل و دید و بازدید، دشواری های ناشی از تعدد روزهای عید را نداشته باشیم و نیز می توان شکلی از اذان را که برای همگان مورد قبول باشد، بررسی نمود.

اهمیت وحدت فقهی

امام موسی صدر برای نخستین بار این موضوع مهم را در تاریخ 27رجب 1389(روز عید مبعث) در ضمن نامه ای خطاب به یکی از رهبران برادران اهل سنت مطرح کرد که از آن تاریخ حدود 36سال سپری شده است و امروز که در اثر پیشرفت سریع علم ، صنعت ، فناوری و ارتباطات رایانه ای ، کره زمین با همه وسعتش به یک دهکده کوچک تبدیل شده است و بخصوص جهان اسلام به منزله دهکده کوچکتر جلوه نموده است ، بیش از پیش ضرورت عملی شدن وحدت فقهی با تمام وجود احساس می شود. در دنیایی که استکبار جهانی به سرکردگی امریکا هر روز به بهانه های واهی عربده اسلام ستیزی سر می دهد و هر دم یکی از کشورهای اسلامی عربی را مورد تعدی و تجاوز قرار می دهد، عاقلانه نیست که از کوچه پس کوچه ها و خیابان های این دهکده اسلامی ، صداهای متفاوت و شعارهای متضاد به گوش برسد و به چشم آید و اگر چنین باشد، زمینه را برای سیاست و ترفند تفرقه بینداز و حکومت کن به گونه مدرن و پیشرفته مهیا خواهد کرد. البته تحقق این مهم نیاز به تدبیر ، اندیشه و همت والای فقهای بزرگ و اندیشمندان دردمند جهان اسلام دارد و به این آسانی میسر نمی شود، چنانکه امام موسی صدر به این حقیقت توجه داشت و در بخش دیگر نامه این چنین می نویسد: «با این حال ، وصول به این هدفها به بررسی های دقیق و تعیین مسوولیت ها و ایجاد هماهنگی کوشش های همه فرزندان این کشور، در میان خود و در میان مسوولان کشور و نیز با کشورهای عربی و نیز به بسیج نیروهای همه مسلمانان جهان و صاحبان وجدان های بیدار و نیات خیر در همه مکانها نیازمند است و به خاطر مشارکت واقعی در این وظایف ، یعنی بذل آنچه در توان داریم ، بر ماست که برای تحقق این امور، برنامه ها و شیوه های اجرایی آن را مشترکا بررسی کنیم تا هماهنگی در فعالیت ها و شدت یافتن آن آسان گردد». از شخصیت ها و فقهای سرشناس شیعه ، کسان دیگری نیز در این باب به وحدت فقهی گرایش داشتند، از آن جمله ، فقیه سترگ حضرت آیت الله العظمی بروجردی را می توان نام برد. به نظر می رسد ایشان هم به نوعی به همین وحدت فقهی عنایت و سرمایه گذاری می کرد، چنان که هنگام تدریس ضمن توصیه به پرهیز از طرح مساله خلافت می فرمود: ما با محوریت اهل بیت (ع) که دلیل آن حدیث ثقلین است و از طرق فریقین با سلسله سند صحیح نقل شده و همه مذاهب آن را قبول دارند ، می توانیم در بسیاری از احکام ، شعایر اسلامی و فتاوا با اهل سنت به وحدت برسیم.

به همین دلیل ، در سالی که ملک سعود ، پادشاه وقت عربستان سعودی ، هنگام دیدار از ایران ، قرآن و پرده کعبه را به عنوان هدیه به محضر آیت الله بروجردی فرستاد، ایشان در ضمن نامه تشکرآمیز، حدیث مفصلی از امام صادق (ع) که شامل 400حکم مربوط به مناسک حج بود، برای وی فرستادند. این حدیث از طرق اهل سنت نقل شده و در کتب صحاح سته و غیر آن آمده است.

هدف آیت الله بروجردی این بود که می خواست به پادشاه عربستان و سایر رجال دینی و مذهبی جهان اسلام بفهماند که می توان مراسم کنگره بزرگ حج و غیر آن را طبق روایات و مبانی مشترک و موردقبول شیعه و سنی به طور یکسان و همسو برگزار کرد و از این تجلیگاه توحید، بیشترین بهره برداری را به سود جهان اسلام انجام داد و این همان نهال وحدت فقهی است که امام موسی صدر در پی رشد و شکوفایی آن بود. به امید آن که در آینده نزدیک شاهد حضور پرنشاط امام موسی صدر در عرصه بازگشت به هویت اسلامی و مبارزه با استکبار جهانی باشیم و حدیث وحدت فقهی را از زبان گویای خودش به جان و دل بسپاریم.