موانع وخدت بین مسلمین

در مسیر اتحاد اسلامی و همبستگی مسلمانان جهان همواره مشکلات و موانع گوناگون چهره ظاهر می کنند. این موانع هم از « درون » است و هم از « برون » . موانع درونی را خود مسلمین به وجود می آورند و مولود تفکرات یکسویه و تنگ نظری ها و نگرش های سطحی و تحرکات و عملکردهای خطرناک ناشی از آن می باشد. موانع برونی زائیده اغواگری ها و نیرنگ افکنی ها و توطئه های پیدا و پنهان قدرت های استعماری جهان است که اتحاد و همبستگی مسلمین را برای خود دردناک و تحمل ناپذیر می دانند و سعی دارند با ایجاد تفرقه و اختلاف و منازعه در میان ملل مسلمان جهان مانع تشکیل جبهه توحید و امت واحد اسلامی شوند.

موانع برونی اتحاد و اقتدار جهان اسلام در جای خود خطرناک و برانگیزاننده چاره اندیشی و به تجربه گذاشتن شیوه های مقابله عملی می باشد و این یک ضرورت بزرگ و حیاتی و انکارناپذیر است و هرگونه غفلت و تسامح را نفی می کند. لکن در مقایسه موانع برونی با موانع درونی بدون هیچ شبهه و تردیدی خطر و آفات و آسیب ها و زیان های موانع درونی فزون تر و فاجعه آفرین تر می باشد. زیرا هر ملت و جمعیتی که از درون به اختلاف و تنازع وتشتت می رسد می پوسد و مضمحل می شود و از بین می رود و به همین دلیل قدرت های استکباری مرکب از نظام ها و سران و رهبران کفر وشرک و نفاق در هر عصر باوجود موانع درونی وحدت در جهان اسلام به هر شکل و جلوه و مشاهده تنش ها و جنگ و درگیری های فرساینده و منهدم کننده اساس و بنیان اتحاد مسلمین نیازی به صرف بودجه های سنگین و استخدام امکانات و نیرو برای ایجاد اختلاف در بین آنان احساس نمی کنند و به این نتیجه قطعی می رسند که شتاب گیرنده به سوی هلاکت و نابودی را چه نیازی به تحریک و وسوسه !

برای تحقق هدف مقدس تقریب و وحدت مذاهب اسلامی و تشکیل جبهه متحد و مقتدر مسلمین جهان باید موانع درونی وحدت و همبستگی شناسایی و به طور دقیق بررسی و با تلاش های مستمر و روش های کارآمد مرتفع شوند.

در اندیشه های جامع و زلال متفکر شهید استاد مرتضی مطهری تعمیق و تحقیق و بررسی موانع درونی وحدت و اتحاد مسلمین در اولویت نخست قرار دارد.

استاد مطهری این موانع را به خوبی کالبد شکافی می کند و از سر راه اتحاد اسلامی کنار می زند و همگان را به تامل و تعمق در این کار ترغیب می نماید و برای به ظهور و بروز در آوردن و به عمل و عینیت رساندن این تلاش ها و نکته یابی ها و راهگشایی های فکری و علمی به فعالیت فرا می خواند.

در نگاه استاد مطهری « سوتفاهم » یکی از موانعی است که بر سر راه تقریب ووحدت مذاهب قرار گرفته و مانع رسیدن به حقایق و واقعیت هایی است که به اتحاد و همیشگی فرا می خوانند.

استاد برای این که به وضوح مقصود خود را تبیین کند و خطر بزرگ سوتفاهم های موجود بین مسلمانان را نمایان سازد ابتدا به تعریف مجمل و موجز حسن تفاهم و سوتفاهم می پردازد و در این باره چنین می نگارد :

« حسن تفاهم یعنی یکدیگر را خوب فهمیدن و سوتفاهم یعنی یکدیگر را بد فهمیدن . بدیهی است که خوب فهمیدن به این است که افراد یکدیگر را آن طور که هستند بفهمند و بد فهمیدن به این است که یکدیگر را آن طور که هستند نفهمند بلکه درباره یکدیگر دچار یک نوع توهماتی بوده باشند... سوتفاهم در هر موردی و نسبت به هر شخصی بد است . زیرا موجب گمراهی و ضلالت است . » (1 )

متفکر شهید استاد مرتضی مطهری سپس درباره سو تفاهم بین مسلمین و نقش مخرب آن در ایجاد تنش و تفرقه و جلوگیری از تقریب و همبستگی اینگونه می نویسد :

« یکی از ابتلائات مسلمین این است که گذشته از این که از لحاظ پاره ای معتقدات تفرق و تشتت پیدا کرده اند ومذهب ها و فرقه ها در میان آنها پیدا شده است دچار سوتفاهمات زیادی نسبت به یکدیگر می باشند. یعنی گذشته از پاره ای اختلافات عقیده ای دچار توهمات بی جای بسیاری درباره یکدیگر می باشند. در گذشته و حاضر آتش افروزانی بوده و هستند که کوشش شان بر این بوده و هست که بر بدبینی های مسلمین نسبت به یکدیگر بیفزایند. تهدیدی که از ناحیه سو تفاهمات بی جا و خوب درک نکردن یکدیگر متوجه مسلمین است بیش از آن است که از ناحیه خود اختلافات مذهبی متوجه آنها است . » (2 )

استاد مطهری در این عبارات سه موضوع مهم را مورد مداقه و نظر خاص قرار داده است :

1 ـ سو تفاهم و خوب درک نکردن تفکر ودیدگاه و سخنان و همواره برداشت های نابجا و ناصحیح از یکدیگر کردن یک « ابتلا » در میان مسلمین به شمار می رود.

ابتلا امر کوچکی نیست که گرفتاری در دام های بلایا و رنج و سختی ها و مشکلاتی است که طاقت ها و توان ها را فرسایش می دهد و آفات فراوان می آفریند و زیان های بسیار متوجه جوامع و سرزمین های اسلامی می کند و آثار اندوهباری به وجود می آورد که عامل جدایی و نفرت وکینه و نزاع بین مسلمانان و به هدر دادن نیرو و امکانات و انرژی های سرشار آنان در امور بیهوده وباطل می گردد.

2 ـ در همه درگیری ها و تشتت و اختلاف ها رد پایی از عناصر فاسد و فتنه انگیز مشاهده می شود. این عناصر از این که آتش تفرقه و تنازع شعله ورتر گردد و به همه جا سرایت کند و همه چیز را در خود فرو برد و نابود سازد بسیار اصرار می ورزند و از هیچ کوششی برای اوج گیری تنش ها و اختلاف ها دریغ نمی ورزند.

این افراد و گروه ها در نقش تهیه هیزم برای افروختن و گداختن و تشدید حرارت و فزونی آسیب های آن در جمع طرف های مقابل نفوذ می کنند و پی در پی با خبربری ها و سخن چینی ها و فریبکاری ها و دروغ بافی هایشان نزاع و اختلافات را تشدید می نمایند.

این تحرکات زیانبار بدبینی ها و سو تفاهم هایی را که بین مسلمانان پیرو مذاهب اسلامی وجود دارد به اوج خود می رساند و همه راه های حسن تفاهم و رسیدن به مودت ووحدت و همبستگی را مسدود می سازد.

3 ـ سو تفاهم هایی که بین مسلمانان از هر دو مذهب وجود دارد در مقایسه با اختلافات مذهبی که بین آنان حاکم است بسیار خطرناک تر می باشد و از همین رو باید اولا سوتفاهمات را ناچیز و بی اهمیت ندانست و از کنار آنها به سادگی عبور نکرد. ثانیا به همان ترتیب که برای رفع اختلافات مذهبی که در عقاید وجود دارد تلاش و فعالیت یک ضرورت و مسئولیت مشترک بین مذاهب اسلامی است مقابله با سو تفاهم ها و برداشت های نادرست و خوب درک نکردن یکدیگر باید با مراقبت و حساسیت بیشتری به مرحله عمل دقیق در آید.

متفکر شهید استاد مرتضی مطهری پس از بیان این نکته که تهدید ناشی از سو تفاهم های بیجا به مراتب بیشتر از تهدید ناشی از اختلافات عقیدتی و مذهبی می باشد دلیل این دیدگاه خاص را اینگونه مطرح می نماید :

« مسلمانان از نظر اختلافات مذهبی طوری نیستند که نتوانند وحدت داشته باشند نتوانند با یکدیگر برادر ومصداق « انما المومنون اخوه » (3 ) بوده باشند زیرا خدایی که همه پرستش می کنند یکی است و همه می گویند « لااله الاالله » . همه به رسالت محمد صلی الله علیه و آله ایمان دارند و نبوت را به او پایان یافته می دانند و دین او را خاتم ادیان می شناسند. همه قرآن را کتاب مقدس آسمانی خود می دانند و آن را تلاوت می کنند و قانون اساسی همه مسلمین می شناسند. همه سوی یک قبله نماز می خوانند و یک بانگ به نام اذان بر می آورند. همه در یک ماه معین از سال که ماه رمضان است روزه می گیرند. همه روز فطر و اضحی را عید خود می شمارند. همه مراسم حج را مانند هم انجام می دهند و با هم در حرم خدا جمع می شوند و حتی همه خاندان نبوت را دوست می دارند و به آنها احترام می گذارند. این ها کافی است که دل های آنها را به یکدیگر پیوند دهد و احساسات برادری و اخوت اسلامی رادر آنها برانگیزد. ولی ... ولی امان از سوتفاهمات امان از توهمات و تصورات غلطی که فرق مختلف درباره یکدیگر دارند. و امان از عواملی که کاری جز تیره کردن روابط مسلمانان ندارند . (4 )

یکی از دلایلی که برای تهدید بیشتر توهمات و تصورات غلطی که در میان مذاهب اسلامی در مقایسه با تهدیدی که از جانب اختلافات عقیدتی اصل وحدت و همبستگی مسلمین را به خطر می اندازد می توان اقامه کرد این است که نوع اختلافات مذهبی و عقیدتی ثابت است و همواره در هر زمان محتوا و موضوعات آن نیز یکسان می باشد لکن سو تفاهم ها و خوب درک نکردن یکدیگر همواره رو به تغییر وفزونی و تنوع است و به همین دلیل آتش تنازع و تفرقه و چنددستگی نیز شعله ورتر می گردد و آسیب و زیان های آن بیشتر و خطرناک تر می شود. عوامل و عناصری که درصدد شدت بخشیدن به تشتت ها و جدایی ها می باشند نیز دریافته اند که برای نیل به هدف خویش به اختلافات عقیدتی درباره اصل امامت و خلافت که همواره ثابت است و بوده و خواهد بود و هرگز مانع تقریب و وحدت مذاهب نیست کاری نداشته باشند بلکه سو تفاهم های موجود را شدت و گسترش دهند و سعی کنند سوتفاهم های جدید و تازه ای نیز به وجود بیاورند. بنابر این باید برای رفع موانع اتحاد اسلامی سو تفاهم ها و تصورات غلطی را که پیروان مذاهب اسلامی نسبت به یکدیگر دارند یک مانع بزرگ دانست و برای رفع آن چاره اندیشی نمود.

استاد مطهری ضمن تاکید بر این نکته که همه اختلافات و موانع موجود در مسیر وحدت و همبستگی مسلمین از نوع سوتفاهم نیست و باید در جای خود مورد بررسی قرار گیرد معتقد است که تفاهمات ناصحیح و تصورات غلط از یکدیگر از موانع و مشکلات بزرگ می باشد که بر آن دامن زده می شود و توسط عوامل و عناصر ناسالم فزونی می یابد و به همین دلیل با اصرار فراوان اعلام می کند : شکاف هایی که ناشی از خوب درک نکردن یکدیگر است باید از میان برود و مذاهب اسلامی باید یکدیگر را آن طور که هستند بشناسند و تصور کنند و تصورات دروغ و موهوم را از خود نسبت به برادران خود دور کنند . (5 )

متفکر شهید استاد مرتضی مطهری برای تحقق این هدف مقدس و بزرگ محورهای سه گانه ذیل را به صورت راه حل ارائه می دهد :

1 ـ بررسی انواع توهمات و سو تفاهماتی که دیگران درباره ما شیعیان و بالاخص ایرانیان دارند.

2 ـ بررسی انواع توهمات و سوتفاهماتی که از این طرف نسبت به برادران غیر شیعی وجود دارد.

3 ـ راه های عملی برای کاستن و از میان بردن سوتفاهم ها(6 )

این راه حل ها که دارای دوجنبه « فکری و علمی » و « عینی و عملی » می باشد و باید به صورت تلاش و مجاهدت های خالصانه و مبتنی بر آزاداندیشی و تهی از هرگونه تعصب ورزی های فاقد مبانی شرعی و عقلی و با در نظر گرفتن مصالح « جهان اسلام » و توطئه هایی که قدرت های جهانی و اقمار و عوامل پیدا و پنهان آنان علیه اتحاد و همبستگی مسلمین تدارک می بینند و روز به روز بر شدت آنها افزوده می شود و همه موجودیت اسلام و ملل وسرزمین های اسلامی را در معرض خطر اضمحلال قرار می دهد توسط عالمان اندیشمند و دلسوخته و دردآشنا از هر طرف و سایر نیروهای آگاه و بصیر و مسئول در همه ابعاد تحقق یابد.

پاورقی :

1 ـ یادداشت های استاد مطهری انتشارات صدرا ج 2 ص 203

2 ـ همان منبع ص 204

3 ـ قرآن کریم سوره حجرات آیه 10

خداوند متعال در این آیه شریفه پس از آن که اعلام می فرماید : « انما المومنون اخوه » (مومنان برادران یکدیگر می باشند) بلافاصله به همه مسلمانان فرمان می دهد : « فاصلحوا بین اخویکم » (بین برادران دینی خوددر صورت تنش و نزاع ) صلح و وحدت ایجاد نمائید)

4 ـ یادداشت های استاد مطهری ج 2 ص 204 و 205

5 ـ همان منبع ص 205

6 ـ همان منبع ص 205 و 206

موانع برونی اتحاد و اقتدار جهان اسلام در جای خود خطرناک و برانگیزاننده چاره اندیشی و به تجربه گذاشتن شیوه های مقابله عملی می باشد و این یک ضرورت حیاتی و انکارناپذیر می باشد. لکن در مقایسه موانع برونی با موانع درونی وحدت مسلمین بدون هیچ شبهه و تردیدی خطر آسیب ها و زیان های موانع درونی فزون تر و فاجعه آفرین تر می باشد. زیرا هر ملت و جمعیتی که از درون به اختلاف و تنازع و تشتت می رسد می پوسد و مضمحل می شود و از بین می رود

در همه درگیری ها و تشتت و اختلاف ها رد پایی از عناصر فاسد و فتنه انگیز مشاهده می شود. این افراد و گروه ها در نقش تهیه هیزم برای افروختن و گداختن و تشدید حرارت و فزونی آسیب های آن در جمع طرف های مقابل نفوذ می کنند و پی در پی با خبربری ها و سخن چینی ها و فریبکاری ها و دروغ بافی هایشان نزاع و اختلاف را شدت می بخشند

قدرت های استکباری با وجود موانع درونی وحدت در جهان اسلام و مشاهده تنش ها و درگیری های فرساینده و منهدم کننده اساس و بنیان اتحاد مسلمین نیازی به صرف بودجه های سنگین و استخدام امکانات و نیرو برای ایجاد اختلاف و تفرقه در بین آنان احساس نمی کنند و به این نتیجه قطعی می رسند که شتاب گیرنده به سوی هلاکت و نابودی را چه نیازی به تحریک و وسوسه